Arkeolojik kazılar sonucu bulunan ve MS. 2. yy'a tarihlenen bir Bizantion (Bizans) parasıyla Cumhuriyet döneminin ilk yıllarında basılmış para arasındaki şaşırtıcı benzerliği yandaki resimde görmek mümkün.

1998-99’da İstanbul'daki üniversitelerde okuyan Müslüman öğrenciler tarafından çıkarılan Özgür Üniversite dergisinin 5. sayısında Murat Özer’in araştırma yazısı ay-yıldız figürünün, ilahi bir figür ya da manevi bir boyut taşımadığını ortaya koyuyor. Bizantion’a ait söz konusu para henüz Hristiyanlığın kabul edilmediği, paganist bir döneme ait. Bayrak tartışmasının güncelliği üzerine yazının tamamını ilginize sunuyoruz:

 

BİR ULUSAL SEMBOL OLARAK TÜRK BAYRAĞI

Tüm halklar, toplumlar, dinler ve uluslar kendilerini ifade edecek sembollere ihtiyaç duyarlar. Bayrak, işte bu sembollerin en belirgini, görünenidir. Türkçe bir kelime olan bayrak, "Divan-ı Lugati't Türk"te batrak şeklinde geçmekte ve savaşlarda kullanılan, üzerine bir ipek parçası takılan mızrak şeklinde açıklanmaktadır. Ulusal devletlerin ortaya çıkışına kadar, toplumların kullandıkları bayraklar çok çeşitliydi ve toplum/devlet tek bir bayrak ile temsil edilmiyordu. Haliyle bayrağın ifade ettiği anlam yüceltilirken, bayrağın kendisine kutsiyet atfedilmiyordu. Türkiye Cumhuriyeti'nden önce onlarca devlet kurmuş olan Türklerin, kurdukları bu devletleri sembolize eden bayraklar ne şekildeydi: Bugün, adeta kutsanan ve saygı gösterilmesi için hakkında kanun çıkartılan 'Türk bayrağının' ve üzerindeki temel figür olan ay-yıldızın tarihi alt yapısı nedir? Ay ve yıldızın Türk ulusal kimliğini sembolize edebilecek, Türk tarihiyle ilgili önemli bir geçmişi var mıdır? Bu soruları cevaplayabilmek, Türkler'in tarih boyunca kurdukları devletlerin bayraklarını tanımakla mümkündür. İslamiyet'ten önceki ve sonraki Türk kabilelerinde ve devlet kuruluşlarında kullanılan bayraklar şöyle özetlenebilir:

İslamiyet'ten Önceki Türk Bayrakları

Hun İmparatorluğu'nda tuğ ve bayrak olduğu bilinmekle beraber, bayrağın şekliyle ilgili kesin bir bilgi yoktur. Çin kaynakları Kırgızların bayraklarının kırmızı renkte olduğunu, Ebu Dülef ise 10. yy'da Kırgızlara ait bayrağın renginin yeşil olduğunu söylemektedir. Dokuz Oğuzların siyah renkli bayrakları olduğu bilinmektedir. Kıpçak-Kumanların kırmızı ve beyaz bayrakları olduğunu İgor Destanı'ndan öğrenmekteyiz.

İslamiyet’in Kabulünden Sonraki Türk Bayrakları

İslamiyet’i ilk kabul eden Türk sülalesi olduğu bilinen Tolunoğulları, çeşitli renklerde bayraklar kullanmışlardır. Hanedana mahsus resmi bayrak yanında prenslere, kumandanlara ve valilere diğer hakimiyet sembolleriyle beraber bayrak da veriliyordu. Türklerde ilk defa ay figürünün Gazneliler'de kullanıldığı sanılmaktadır. Gazneliler'in bayraklarında hilal şeklinde bir ay ve hüma kuşu olduğu edebi metinlerden anlaşılmaktadır. Saltanata ait rengin siyah olduğu, ancak kumandanlara kırmızı renkli kumaştan bayraklar verildiği göz önünde tutulursa, resmi bayrağın mutlak bağlayıcılığı olmadığı ve kutsanmadığı anlaşılmaktadır. Orta Asya'da kurulmuş olan ilk Müslüman Türk devleti olan Karahanlılar'ın bayrağı turuncu renktedir. Büyük Selçuklu Devleti'nin resmi bayrağının üzerinde ise ok ve yay figürü vardır. Tuğrul Bey'den itibaren Selçuklular, Abbasiler'den diğer hakimiyet sembolleriyle beraber siyah bayraklarını da almışlardır. Ancak yine devleti tek bir bayrak sembolize etmiyordu. Mesela, Alparslan'ın Malazgirt savaşında kullandığı bayrak, büyük bir kelime-i şehadet yazılı bayraktı. Dönemin şairlerinin manzumelerinden anladığımız kadarıyla, Büyük Selçuklu bayraklarının arasında, koruyuculuğun sembolü ejderha, güç ve kuvvetin sembolü arslan ve hüma kuşu figürlüler de vardı. Anadolu Selçuklularının ordu bayraklarının sarı ve kırmızı renklerde olduğu ve üzerlerinde diğer Türk bayraklarında gördüğümüz sembollerin bulunduğu bilinmektedir. Resmî bayraklarının ise B. Selçuklular'da olduğu gibi siyah olduğu sanılmaktadır. Diğer tüm Türk devletlerinde olduğu gibi Harezmşahlar'da da hükümdar, veliaht ve komutanların farklı bayrakları vardı. Devletin resmi bayrağı ise düz siyah renkliydi.

Kudüs'ü fetheden Eyyubiler'in bayrağı sarı renkliydi ve bu bayrak Mısır-Suriye halkı tarafından imparatorluk rengi olarak tanınıyordu. Mısır merkezli olmak üzere kurulan Memlukluların resmi bayrakları sarıydı. Sultanın bulunduğu yere dikilen bu bayrağa ısabe adı verilirdi. Bu bayrak çeşitli mücevherlerle süslenirdi. 14. yy'da yaşamış olan fransisken bir rahibin seyahatnamesinde; sarı zemin üzerinde beyaz bir hilal ve yine sarı bir zemin üzerinde siyah bir daire içinde arslan figürünün varlığından bahsedilmektedir. Moğollar'ın devamı niteliğinde olan İlhanlı Devleti'nin bayrağı beyaz renkliydi. İlhanlılar bayraklar üzerinde ejderha, arslan ve karakuş gibi çeşitli resimler kullanmakla, bir taraftan eski Türk-Moğol geleneklerinin, diğer taraftan Gazneliler ve Selçuklular devrinden beri İran'da hakim olan yerli geleneklerin tesirinde kalmışlardı. Karakoyunlu Devleti'nde kullanılan bayrağın beyaz bir zemin üzerine resmedilmiş siyah renkli bir koyundan ibaret olduğu bilinmektedir. Aynı şekilde, Oğuzlar'ın Bayındır kolundan gelen Akkoyunlu Devleti’nin resmi bayrağı, beyaz zemin üzerinde beyaz bir koyundur. İran'da hükümdarlık kurmuş olan Safeviler'in (devletin kurucusu Şah İsmail Türk'tür) resmi bayraklarının yeşil renkli olduğu ve üzerinde ayetler yazılı olduğu bilinmektedir.

Osmanlılar'da Bayrak

Türkler'in kurdukları devletlerin içerisinde en uzun ömürlü ve en çok toprağa sahip olan Osmanlılar 15. yy'a kadar hükümdarlık işareti olarak beyaz renkli bir bayrak kullanmışlardır. Osmanlı Beyliği’nin kurucusu Osman Bey'e otorite işareti olarak, Selçuklu hükümdarı tarafından verilen bu beyaz bayrak uzun süre etkinliğini muhafaza etti. Ordunun sarı ve kırmızı renkli bayrakları da vardı. Kanuni döneminde yeşil ve siyah bayraklar da kullanılmaya başlandı. I. Selim döneminde hükümdarlık alameti olarak beyaz bayrağın yanında siyah bayrak da kullanılmıştır. Osmanlı donanmasının bayrağının yeşil renkli olduğu, Fatih'in ve Barbaros'un gemilerindeki bayraklardan anlaşılmaktadır. Kaptanıderya Küçük Hüseyin Paşa’nın teşebbüsüyle 18. yy sonunda gemi bayraklarında daha çok kırmızı renk kullanılmaya başlandı. III. Selim döneminde, hilalli kırmızı bayrakların üzerine sekiz köşeli yıldız figürünün ilave edilmesiyle, ilk defa ay-yıldız birlikte bir Türk bayrağı üzerinde görülmektedir. Ay-yıldızlı kırmızı renkli bayrağın devletin resmi bayrağı olması, 1793 tarihine rastlar. Sultan Abdülmecid döneminin bayraklarını gösteren bir albümde, biri hariç tüm bayraklar kırmızı renkli ve ay-yıldızlıdır. Abdülmecid'in saltanatının son yıllarında sekiz köşeli yıldız, beş köşeli yıldıza dönüşmüştür. Türkiye Cumhuriyeti'nin bayrağının bugünkü şekli 29 Mayıs 1936 tarihinde kabul edilmiştir.

Ay-Yıldızın Kökeni

19. yy. ile birlikte tarih sahnesine ulusal devletlerin çıkması, her ulusun kendi tarihi ile alakalı bir rengi veya figürü bayraklaştırmasına sebep olmuştur. Tarih boyunca kendi kurumlarını, ordularını, kişilerin mevkilerini belirtmek üzere bir devletin çok sayıda ve farklı şekillerde bayrağa sahip olması tarihi bir hakikattir. Bir devletin, tüm kurumlarınca kullanılan ve kendisine bir nevi kutsiyet atfedilen bayraklar ulusal zihniyetlerin tezahürüdür, Türkiye Cumhuriyeti'nin ulusal kimliğinin sembolü olan ay-yıldızlı kırmızı renkli bayrağın, Türk tarihindeki kökeni görüldüğü üzere çok eski değildir. Türklerin 18. yy'a kadar kurdukları hiçbir devletin bayrağında ay-yıldız birlikte kullanılmamıştır. Ay-yıldız figürünün Türk tarihi açısından, kaynağı ve ifade ettiği anlam izah edilebilmiş değildir. Bu figürü, ulusal bir kimlik sembolü haline getirecek amillerin neler olduğu konusunda Türk tarihi cevap veremediğinden, figürün başka kavimlerde kullanılıp kullanılmaması önem kazanmaktadır. Yapılan araştırmalar, ay-yıldız figürünün Ortadoğu'dan, Afrika'ya kadar geniş bir kullanım bölgesine sahip olduğunu göstermektedir. Ancak işin en ilginç tarafı arkeolojik kazılar sonucu bulunan ve MS. 2. yy'a tarihlenen bir Bizantion (Bu isim, Hristiyanlığı kabul etmeden önce Roma İmparatorluğu'nun adıydı) parasıyla Cumhuriyet döneminin ilk yıllarında basılmış paranın şaşırtıcı benzerliğidir. Bizantion (Bizans) parasının henüz Hristiyanlığın kabul edilmediği, paganist bir döneme ait olması, buradaki ay-yıldız figürünün, ilahi bir sembol olmadığını göstermektedir ve o dönemde neyi sembolize ettiği de bilinmemektedir.

KAYNAKÇA

Büyük Larousse, "bayrak"maddesi, cild: 3, sh. 1420Dünya Kenti İstanbul Sergisi, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1996
Eyice, Prof. Dr. Semavi, "Ay-yıldız'ın Tarihi Hakkında" İ.Ü. Edebiyat Fakültesi Tarih Enstitüsü Dergisi, Cild: 13, sh. 31-66, İstanbul, 1986
Köprülü, Orhan Fuad, "Bayrak", İslam Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı, cild: 5, sh. 247, İstanbul, 1992
Kurtoğlu, Fevzi, "Türk Bayrağı ve Ay-Yıldız", Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1938

Murat Özer
Özgür Üniversite Dergisi, Sayı: 5, Aralık 1998